Ο Συνήγορος του Πολίτη από την
αρχή της λειτουργίας του, το 1998, επισημαίνει φαινόμενα
άνισης μεταχείρισης και εισηγείται στην πολιτεία την εξάλειψη διακρίσεων
που απαντώνται στην ελληνική πραγματικότητα συχνότερα με βάση την
εθνικότητα, τη φυλή, το θρήσκευμα, τον γενετήσιο προσανατολισμό
ή την ηλικία (βλ. τις ετήσιες εκθέσεις
της ανεξάρτητης αρχής στην ιστοσελίδα www.synigoros.gr και τις υπο‐ιστοσελίδες για θέματα ίσης μεταχείρισης, μεταναστευτικής πολιτικής,
ρομά κ.λπ.). Η ίση προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας
με βάση το Σύνταγμα και τους διεθνείς κανόνες
δικαίου, η προστασία των δικαιωμάτων και η καταπολέμηση των
διακρίσεων αποτελούν θεμελιώδεις αρχές του κράτους δικαίου, αλλά και
αποστολή του Συνηγόρου του Πολίτη.
Τα δύο τελευταία χρόνια, ο Συνήγορος του
Πολίτη έχει επανειλημμένα επισημάνει την έντονη ανησυχία του
για την αύξηση φαινομένων ρατσιστικής βίας, ιδίως
στις περιπτώσεις που αυτή συνδυάζεται με οργανωμένη και συστηματική δράση ακραίων ομάδων σε βάρος
μελών ευπαθών ή αποκλεισμένων κοινωνικών ομάδων (αλλοδαπών, ρομά,
ομοφυλόφιλων κ.λπ.). Με στόχο την ευαισθητοποίηση
των αντιλήψεων του ευρύτερου κοινού αλλά και
την εγρήγορση των φορέων της πολιτείας, ο
Συνήγορος παρενέβη δημόσια, ιδίως σε περιπτώσεις κατά
τις οποίες η ρατσιστική συμπεριφορά εκφράστηκε με
ιδιαίτερη σφοδρότητα. Ενδεικτικά, στις 31‐5‐2012, εξέδωσε δελτίο τύπου για τα βίαια
γεγονότα στην Πάτρα, επισημαίνοντας τη γενίκευση
του φαινομένου και συνδέοντάς το με τις
σοβαρές ανεπάρκειες της εφαρμοζόμενης μεταναστευτικής πολιτικής. Επίσης, τον Ιούλιο
του 2012, ο Συνήγορος παρενέβη δημόσια, διαπιστώνοντας αυξημένη
δράση οργανωμένων και ακραίων ομάδων σε βάρος μελών ευπαθών
κοινωνικών ομάδων και κάλεσε τους αρμόδιους φορείς να μην επιτρέψουν
την ανάπτυξη οργανωμένων εγκληματικών θυλάκων οι οποίοι
εκμεταλλεύονται τα κενά που δημιουργεί η ολιγωρία ή και
αδράνεια του κρατικού μηχανισμού (δελτίο τύπου της
3‐7‐20122). Στις 18‐4‐2013, ο Συνήγορος ζήτησε την άμεση, συντονισμένη και
αποτελεσματική παρέμβαση της πολιτείας για τις συνθήκες
εργασίας στις καλλιέργειες φράουλας στη Νέα Μανωλάδα, με αφορμή το ακραίο
κρούσμα ένοπλης βίας που σημειώθηκε κατά των αλλοδαπών εργαζομένων.
Είναι χαρακτηριστικό ότι πριν από τέσσερα έτη, η ανεξάρτητη
αρχή είχε επισημάνει παρόμοια προβλήματα στην
περιοχή, υποδεικνύοντας συγκεκριμένες ενέργειες στις
αρμόδιες υπηρεσίες, χωρίς προφανώς εκ του αποτελέσματος να
εισακουσθεί.
Η ολιγωρία αντιμετώπισης
παρόμοιων συμπεριφορών από τις αρμόδιες κρατικές αρχές συντηρεί την εσφαλμένη εντύπωση ότι
αυτές μπορούν να είναι ανεκτές, τροφοδοτώντας
εντάσεις που διαρρηγνύουν την κοινωνική συνοχή και
ειρήνη και υπονομεύουν την αξία και τα θεμέλια του ίδιου του
κράτους δικαίου. Σειρά αναφορών που έχουν υποβληθεί στην ανεξάρτητη αρχή,
σημαντικός αριθμός εκθέσεων και παρεμβάσεων διεθνών
οργανισμών, αλλά και σειρά δημοσιευμάτων για τα θέματα
ρατσιστικής βίας αναδεικνύουν τις
ανησυχητικές διαστάσεις του φαινομένου.
Δεδομένης της έντασης
αλλά και της κλιμάκωσης των περιστατικών το
τελευταίο διάστημα, ο Συνήγορος του Πολίτη,
αξιοποιώντας τα θεσμικά εργαλεία που του παρέχονται στο πλαίσιο
της γενικής του αρμοδιότητας (ν. 3094/2003), αλλά
και της ειδικής του αρμοδιότητας ως φορέας προώθησης
και εποπτείας της αρχής της ίσης
μεταχείρισης ανεξαρτήτως εθνικής ή φυλετικής καταγωγής (ν. 3304/2005),
επέλεξε να εστιάσει σε αυτό το μείζονος σημασίας ζήτημα για την χωρίς
διακρίσεις διασφάλιση της προσωπικότητας και το σεβασμό της ανθρώπινης
αξίας.
Οι διαπιστώσεις του
Συνηγόρου από την ενδελεχή διερεύνηση των ατομικών
αναφορών που υποβλήθηκαν στην ανεξάρτητη αρχή το
έτος 2012 σχετικά με ανάρμοστη συμπεριφορά αστυνομικών
οργάνων, σε συνδυασμό με τη μελέτη πληθώρας
περιστατικών που δημοσιεύτηκαν στον ημερήσιο
τύπο, αλλά και περιστατικών που καταγράφηκαν από
ΜΚΟ που συμμετέχουν στο Δίκτυο καταγραφής περιστατικών
ρατσιστικής βίας το αντίστοιχο διάστημα, απέδωσαν συγκεκριμένα
ευρήματα και συμπεράσματα, τα οποία επιχειρείται να καταγραφούν στην
παρούσα έκθεση (βλ. κεφ. 1.1 και 2.1).
Εκτός από τη διερεύνηση
των καταγγελιών που υποβάλλονται από άτομα φερόμενα ως θύματα ρατσιστικών συμπεριφορών εκ μέρους
της αστυνομίας (βλ. κεφ. 2.1), η παρούσα έκθεση αρθρώνεται για
την πληρότητα της έρευνας σε τέσσερεις
βασικούς άξονες: καταγραφή του φαινομένου, προσέγγιση
της πολιτείας και ειδικότερα της αστυνομικής διοίκησης, προσέγγιση
της σχολικής κοινότητας και θεσμικά εργαλεία
που παρέχει η σχετική ευρωπαϊκή εμπειρία και
το ισχύον νομικό πλαίσιο αντιμετώπισης της ρατσιστικής
βίας, για το οποίο ο Συνήγορος ζήτησε
επίσης τις θέσεις των πολιτικών φορέων.
Η ρατσιστική βία, δεδομένου ότι είναι
μορφή εγκληματικής συμπεριφοράς, η οποία στοχοποιεί
πρωτίστως τη διαφορετικότητα και εκμεταλλεύεται την ευάλωτη
θέση και τον κοινωνικό αποκλεισμό του
θύματος στη βάση συγκεκριμένων εθνοφυλετικών ή άλλων χαρακτηριστικών, αποτελεί ζήτημα μείζονος
σημασίας τόσο για τον εθνικό φορέα καταπολέμησης
των διακρίσεων, όσο και για εξειδικευμένα όργανα
διεθνών οργανισμών.
Για τον λόγο αυτό,
η έρευνα της ανεξάρτητης αρχής δεν περιορίστηκε
στη μελέτη και ανάλυση
της εγχώριας καταγραφής του φαινομένου, αλλά αξιοποίησε
και σημαντικό αριθμό εκθέσεων και παρεμβάσεων
διεθνών οργάνων για την καταπολέμηση του ρατσισμού
και της μισαλλοδοξίας, καθώς και τα θεσμικά
εργαλεία που διαθέτουν και χρησιμοποιούν άλλες χώρες
(βλ. αναλυτικά στο κεφ. 3.3). Όντας δραστήριο
μέλος του δικτύου Equinet των φορέων των κρατών‐μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης
για την καταπολέμηση των διακρίσεων, ο Συνήγορος δίνει έμφαση
στην εντατική και συστηματική συνεργασία και ανταλλαγή πληροφοριών και
τεχνογνωσίας με ομόλογους θεσμούς.
Για τη διαμόρφωση όσο
το δυνατό πληρέστερης εικόνας της κατάστασης,
ο Συνήγορος απευθύνθηκε εγγράφως στις
αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Δημόσιας Τάξης και
Προστασίας του Πολίτη ζητώντας στοιχεία σχετικά με το θέμα
(αναλυτικά στο κεφ. 1.2). Επιπλέον, ζήτησε ενημέρωση από
πρεσβείες ξένων χωρών, σχετικά με το εάν πολίτες
της χώρας τους έχουν υποστεί κάποιου είδους
προσβολή ή επίθεση λόγω της φυλετικής ή εθνοτικής
τους καταγωγής. Σύμφωνα με τις πρεσβείες που
ανταποκρίθηκαν (Αιγύπτου, Βρετανίας, Γερμανίας, Καναδά και
Ολλανδίας), τα εκεί καταγεγραμμένα περιστατικά είναι λίγα,
διαφαίνεται ωστόσο μία ιδιαιτέρως αυξανόμενη ανησυχία για την κατάσταση
που επικρατεί στον τομέα της προστασίας των δικαιωμάτων
στη χώρα μας.
Πάντως, ενδεικτική της
αντίληψης που έχει διαμορφώσει η διεθνής κοινότητα
για την ένταση του φαινομένου, είναι η ταξιδιωτική
οδηγία που εξέδωσε η πρεσβεία των ΗΠΑ τον Νοέμβριο του 2012,
σχετικά με τον κίνδυνο ρατσιστικών επιθέσεων
κατά αμερικανών πολιτών στην Ελλάδα, ειδικά όταν αυτοί έχουν
φυλετικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε αλλοδαπούς μετανάστες.
Ο Συνήγορος του Πολίτη
επιχειρεί με την παρούσα ειδική έκθεση την
κατά το δυνατόν συστηματική καταγραφή του ιδιαιτέρως
απεχθούς φαινομένου και ιδίως τη διατύπωση συγκεκριμένων παρατηρήσεων και προτάσεων προς την πολιτεία
για την καταπολέμηση της ρατσιστικής βίας. Παράλληλα, συνεχίζει τις πάγιες εκπαιδευτικές και επιμορφωτικές
δράσεις του, ως φορέας προώθησης της ίσης μεταχείρισης,
για την ευαισθητοποίηση των φορέων της μαθητικής κοινότητας και της
δημόσιας διοίκησης, ιδίως δε της ΕΛ.ΑΣ.
Τα στοιχεία που
ακολουθούν, καθώς και τα συμπεράσματα και οι προτάσεις
της ανεξάρτητης αρχής που περιλαμβάνονται στην
παρούσα έκθεση, φιλοδοξούν να συμβάλουν στην αναγκαία
προσπάθεια της πολιτείας να καταπολεμήσει αποτελεσματικά τα
φαινόμενα ρατσιστικής βίας, τα οποία πέραν των
άλλων συνεπειών για ένα κράτος δικαίου, συνιστούν
ταυτόχρονα σοβαρή δυσφήμιση της χώρας. Τούτο επιβάλλεται
έτσι ώστε, η κρίση που αντιμετωπίζει στην παρούσα
συγκυρία η χώρα να μην καταλήξει σε κρίση για το κράτος
δικαίου και σε αμφισβήτηση της ίσης ανθρώπινης αξίας ως θεμελίου της κοινωνικής
συμβίωσης και αδιαπραγμάτευτου κριτηρίου της ποιότητας του νομικού και
πολιτικού πολιτισμού, σύμφωνα με τις θεμελιώδεις
συνταγματικές αρχές και τα προτάγματα του υπό συνεχή
διαμόρφωση διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
